Nielegalne zatrudnienie. Jaka kara? — wyrok SN (I PKN 558/99)

Pracodawca zatrudnia cudzoziemca bez zezwolenia i bez pisemnej umowy. Cudzoziemiec faktycznie pracuje — a potem upomina się o wynagrodzenie. Pracodawca broni się argumentem: „skoro nie było zezwolenia, umowa jest nieważna, więc nic się nie należy". Czy ma rację? Sąd Najwyższy w wyroku z 27 marca 2000 r. (sygn. I PKN 558/99) rozstrzygnął tę kwestię jednoznacznie. Poniżej: krótki stan faktyczny, wskazane naruszenia, treść wyroku oraz to, jakie kary za nielegalne zatrudnienie obowiązują dziś.

1. Stan faktyczny

Sprawa dotyczyła powództwa cudzoziemca (w wyroku: Henny L.) przeciwko pracodawcy (Janusz L.) o wynagrodzenie za pracę. 15 grudnia 1994 r. strony zawarły umowę, którą sądy uznały za umowę przedwstępną: powód miał zostać zatrudniony od 1 marca 1995 r. na stanowisku dyrektora handlowego, a warunkiem zatrudnienia było uzyskanie zgody urzędu pracy. Umowa przewidywała też (w § 4) zasady wynagradzania za pracę wykonywaną przed podpisaniem właściwej umowy o pracę — na podstawie umowy zlecenia, z podziałem zysku netto po 50%.

Pracodawca o zezwolenie na zatrudnienie cudzoziemca wystąpił dopiero 27 lutego 1995 r. — na kilka dni przed umówioną datą. Wniosek miał braki formalne, więc zezwolenie wpłynęło dopiero 20 kwietnia 1995 r. Mimo to powód od 1 marca 1995 r. — bez wymaganego zezwolenia i zgody — faktycznie rozpoczął pracę jako dyrektor handlowy i wykonywał ją do 31 maja 1995 r. Okoliczność tę potwierdzili świadkowie oraz dokumenty firmowe podpisywane przez powoda.

2. Naruszenie — na czym polegał spór prawny

Kluczowe pytanie brzmiało: czy zatrudnienie cudzoziemca bez wymaganego zezwolenia (po stronie pracodawcy) i zgody urzędu pracy (po stronie cudzoziemca) powoduje bezwzględną nieważność umowy o pracę na podstawie art. 58 § 1 Kodeksu cywilnego (czynność prawna sprzeczna z ustawą jest nieważna), stosowanego do stosunków pracy przez art. 300 KP?

Pracodawca (skarżący) opierał kasację na art. 50 ówczesnej ustawy z 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu, dowodząc, że skoro przepis zakazywał zatrudnienia cudzoziemca bez zezwolenia, to umowa zawarta z jego naruszeniem jest nieważna — a jeśli umowy o pracę nie było, to nie stosuje się trzyletniego terminu przedawnienia z art. 291 KP i roszczenie należy oceniać inaczej. Istotą sporu było więc to, czy „nielegalne zatrudnienie" pociąga za sobą automatyczne unieważnienie umowy, czy też umowa pozostaje ważna, a nielegalność rodzi wyłącznie inne skutki (np. karne i administracyjne).

3. Wyrok SN i jego uzasadnienie

Sąd Najwyższy oddalił kasację pracodawcy, przyjmując tezę: sankcja nieważności (art. 58 KC) nie ma zastosowania do umowy o pracę z cudzoziemcem zawartej bez wymaganego zezwolenia lub zgody urzędu pracy. Umowa jest ważna, a skoro praca była faktycznie wykonywana — wynagrodzenie się należy.

Sąd oparł to stanowisko na kilku argumentach:

• Art. 58 KC stosuje się do prawa pracy tylko odpowiednio. Poprzez art. 300 KP sięga się do niego jedynie w sprawach nieuregulowanych w prawie pracy i bez naruszania zasad tego prawa. Należy dążyć do eliminowania przypadków bezwzględnej nieważności umowy tam, gdzie stosunek prawny ma wszelkie cechy stosunku pracy, a praca była realnie świadczona.
• „Nielegalne zatrudnienie" ≠ nieważność umowy. Zatrudnienie cudzoziemca bez zezwolenia to wprawdzie przypadek nielegalnego zatrudnienia (art. 2 ust. 1 pkt 9 ustawy), ale tym samym pojęciem objęte jest też np. zatrudnienie bez zawarcia umowy o pracę na piśmie — a uchybienie formie pisemnej przecież nie unieważnia umowy. Analogicznie brak zezwolenia sam w sobie umowy nie unieważnia.
• Sankcją jest grzywna, nie nieważność. Zatrudnienie cudzoziemca bez zezwolenia było zagrożone grzywną (art. 64 ustawy), a obok niej istniały inne środki (np. pozbawienie wizy, wydalenie z kraju). Te sankcje wystarczają dla ochrony rynku pracy — bez potrzeby przyjmowania, że brak zezwolenia niweczy umowę.
• Zakaz adresowany do pracodawcy, nie do obu stron. Wymóg z art. 50 ust. 1 ustawy kierowany był do pracodawcy — to on nie może zatrudnić cudzoziemca bez zezwolenia. Nie można go rozciągać na obie strony i wywodzić z niego nieważności umowy.
• Ustawa zakładała istnienie stosunku pracy mimo braku zezwolenia. Z art. 50 ust. 7 wynikało, że cofnięcie zezwolenia zobowiązuje pracodawcę do rozwiązania umowy w ciągu 3 dni — a więc umowa nie wygasa z mocy prawa, tylko trwa aż do rozwiązania według reguł prawa pracy.

4. Jaka kara dziś? Ocena ryzyka

Wyrok zapadł na tle nieobowiązującej już ustawy z 1994 r., ale jego zasadnicza myśl pozostaje aktualna: nielegalne powierzenie pracy cudzoziemcowi jest zagrożone przede wszystkim karą (grzywną) po stronie pracodawcy, a nie automatycznym unieważnieniem umowy i pozbawieniem pracownika wynagrodzenia za pracę już wykonaną. Dla pracodawcy oznacza to podwójne ryzyko: sankcja publicznoprawna oraz obowiązek zapłaty za świadczoną pracę.

Stan prawny się jednak zmienił. Od 1 czerwca 2025 r. obowiązuje ustawa z 20 marca 2025 r. o warunkach dopuszczalności powierzania pracy cudzoziemcom na terytorium RP, która zastąpiła dotychczasowe przepisy ustawy o promocji zatrudnienia. Według danych Państwowej Inspekcji Pracy nowa ustawa zaostrzyła sankcje: kara grzywny za nielegalne powierzenie pracy cudzoziemcowi mieści się obecnie w przedziale od 3 000 do 50 000 zł (poprzednio od 1 000 do 30 000 zł), a jej wysokość jest miarkowana m.in. liczbą cudzoziemców, którym nielegalnie powierzono pracę.

Praktyczny wniosek dla obu stron. Cudzoziemiec, który faktycznie wykonywał pracę, co do zasady zachowuje roszczenie o wynagrodzenie, nawet gdy pracodawca nie załatwił zezwolenia — brak formalności nie „kasuje" wykonanej pracy. Pracodawca nie uniknie zapłaty, powołując się na własne zaniedbanie, a dodatkowo naraża się na grzywnę i inne sankcje. Najbezpieczniej jest dopełnić formalności przed dopuszczeniem cudzoziemca do pracy — kolejność „najpierw zezwolenie/uprawnienie, potem praca" chroni obie strony.