Kontrola legalności zatrudnienia cudzoziemców

Dla cudzoziemca kontrola PIP to nie tylko sprawa pracodawcy — od jej wyniku zależy podstawa jego pracy, a często i pobytu. Nowelizacja z 2026 r. zmieniła w tym obszarze trzy rzeczy: dostęp Inspekcji do danych, zakres podmiotowy kontroli i skutki decyzji o stosunku pracy.

1. Kontrola legalności zatrudnienia jako odrębny przedmiot

Kontrola przestrzegania przepisów dotyczących legalności zatrudnienia jest samodzielnym przedmiotem kontroli wymienionym w art. 24 ust. 1 ustawy o PIP, prowadzonym bez uprzedzenia i o każdej porze dnia i nocy. Po nowelizacji art. 13 pkt 1 tej ustawy obejmuje w tym zakresie także niebędących pracodawcami przedsiębiorców i inne jednostki organizacyjne, na rzecz których praca jest lub w okresie roku poprzedzającego dzień rozpoczęcia kontroli była świadczona przez osoby fizyczne, w tym przez osoby wykonujące na własny rachunek działalność gospodarczą, bez względu na podstawę świadczenia pracy.

Zwrot „w okresie roku poprzedzającego dzień rozpoczęcia kontroli” ma tu praktyczne znaczenie: zakończenie współpracy z cudzoziemcem nie wyłącza kontroli tej współpracy.

2. Dane, którymi Inspekcja dysponuje przed kontrolą

Nowy art. 50 ust. 13a ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych nakazuje ZUS udostępniać Państwowej Inspekcji Pracy — w postaci elektronicznej — szeroki zakres danych ubezpieczonych i płatników, w celu niezbędnym do realizacji ustawowych zadań w zakresie kontroli przestrzegania przepisów prawa pracy i przepisów dotyczących zatrudnienia.

Katalog obejmuje wprost dane istotne w sprawach cudzoziemców: obywatelstwo ubezpieczonego, kod i nazwę tytułu ubezpieczenia, daty zgłoszenia i wyrejestrowania, wymiar czasu pracy, a po stronie płatnika — liczbę cudzoziemców zgłoszonych do ubezpieczeń społecznych, obywatelstwo cudzoziemca i tytuł jego ubezpieczenia. Do tego dochodzi art. 299j Ordynacji podatkowej, na podstawie którego Szef KAS udostępnia PIP dane z Centralnego Rejestru Danych Podatkowych, oraz art. 68ac ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych — system teleinformatyczny wymiany danych między ZUS, PIP i Szefem KAS na potrzeby analizy ryzyka.

3. Decyzja o stosunku pracy a dokumenty legalizujące pracę

Jeżeli cudzoziemiec wykonuje pracę na podstawie umowy cywilnoprawnej w warunkach, w których zgodnie z art. 22 § 1 Kodeksu pracy powinna być zawarta umowa o pracę, zastosowanie ma ta sama ścieżka co wobec obywateli polskich: polecenie z art. 11 ust. 2 ustawy o PIP, a przy jego niewykonaniu — decyzja okręgowego inspektora pracy z art. 11 ust. 1 pkt 7a.

Nowelizacja odniosła się do tej sytuacji także w przepisach o powierzaniu pracy cudzoziemcom. Do art. 33 ust. 2 (jako pkt 3) oraz do art. 69 (jako pkt 5) ustawy z 20 marca 2025 r. o warunkach dopuszczalności powierzania pracy cudzoziemcom na terytorium RP dodano okoliczność: „polski podmiot powierzający pracę cudzoziemcowi i cudzoziemiec zawarli umowę o pracę zamiast umowy cywilnoprawnej albo w decyzji, o której mowa w art. 11 ust. 1 pkt 7a ustawy z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy, stwierdzono istnienie stosunku pracy”.

4. Skutki dla cudzoziemca i granica ochrony

Decyzja stwierdzająca istnienie stosunku pracy wywołuje od dnia jej wydania skutki na gruncie prawa pracy, prawa podatkowego, ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego oraz obowiązkowych wpłat na fundusze (art. 34 ust. 2j ustawy o PIP). Zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych dokonuje się w terminie 7 dni od dnia, w którym decyzja stała się ostateczna, a w razie odwołania — od dnia prawomocności orzeczenia sądu (art. 36 ust. 4e ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych).

Cudzoziemiec jest chroniony przed odwetem: wydanie decyzji nie może być podstawą jakiegokolwiek niekorzystnego traktowania pracownika, a zwłaszcza przyczyną wypowiedzenia lub rozwiązania stosunku pracy bez wypowiedzenia (art. 34 ust. 2l ustawy o PIP); naruszenie tego zakazu jest wykroczeniem z art. 281 § 1 pkt 1b Kodeksu pracy. Ocena wpływu zmiany podstawy zatrudnienia na konkretne zezwolenie na pracę, oświadczenie lub zezwolenie pobytowe wymaga analizy indywidualnych dokumentów danej osoby.