Najczęstsze nieprawidłowości wykrywane przez PIP

Zamiast statystyk, których nie da się dziś rzetelnie przypisać do nowego stanu prawnego, pokazujemy strukturę: jakie zachowania ustawodawca uznał za wykroczenia przeciwko prawom pracownika i który obszar stał się od 8 lipca 2026 r. najkosztowniejszy.

1. Naruszenia przy nawiązywaniu i rozwiązywaniu stosunku pracy

Art. 281 § 1 Kodeksu pracy obejmuje m.in. zawarcie umowy cywilnoprawnej w warunkach, w których zgodnie z art. 22 § 1 k.p. powinna być zawarta umowa o pracę, niepotwierdzenie na piśmie zawartej z pracownikiem umowy o pracę przed dopuszczeniem go do pracy, a także naruszenia dotyczące rozwiązywania stosunku pracy i wydawania świadectwa pracy.

Po nowelizacji zagrożenie w art. 281 § 1 k.p. wynosi od 2000 zł do 60 000 zł, a w przypadku kwalifikowanym z art. 281 § 2 k.p. — od 3000 zł do 90 000 zł. Dodano też punkt 1b, obejmujący naruszenie zakazu odwetu z art. 34 ust. 2l ustawy o PIP.

2. Wynagrodzenia i inne świadczenia

Art. 282 § 1 Kodeksu pracy obejmuje m.in. niewypłacanie w ustalonym terminie wynagrodzenia za pracę lub innego świadczenia przysługującego pracownikowi albo uprawnionemu do tego świadczenia członkowi rodziny, bezpodstawne obniżanie ich wysokości oraz dokonywanie bezpodstawnych potrąceń, a także nieudzielanie przysługującego urlopu wypoczynkowego lub bezpodstawne obniżanie jego wymiaru.

Zagrożenie po nowelizacji: od 2000 zł do 60 000 zł (art. 282 § 1 k.p.), a w przypadku z art. 282 § 3 k.p. — od 3000 zł do 90 000 zł.

• brak lub nierzetelna ewidencja czasu pracy (art. 149 § 1 k.p.),
• nierozliczone godziny nadliczbowe i praca w porze nocnej,
• naruszenia odpoczynku dobowego i tygodniowego,
• potrącenia bez podstawy prawnej.

3. Bezpieczeństwo i higiena pracy

Art. 283 § 1 Kodeksu pracy dotyczy nieprzestrzegania przepisów lub zasad bezpieczeństwa i higieny pracy przez osobę odpowiedzialną za stan bhp albo kierującą pracownikami lub innymi osobami fizycznymi. Po nowelizacji zagrożenie wynosi od 2000 zł do 60 000 zł.

Art. 283 § 2 Kodeksu pracy wylicza dalsze czyny zagrożone tą samą karą — w tym w pkt 8 utrudnianie działalności organu Państwowej Inspekcji Pracy, w szczególności uniemożliwianie prowadzenia wizytacji zakładu pracy lub nieudzielanie informacji niezbędnych do wykonywania jej zadań.

4. Nowy obszar o najwyższej wadze: kwalifikacja umów

Od 8 lipca 2026 r. najkosztowniejszym ustaleniem kontroli nie jest mandat, lecz decyzja. Jeżeli w stosunku prawnym dominują cechy stosunku pracy z art. 22 § 1 k.p., organ może wydać polecenie usunięcia naruszeń (art. 11 ust. 2 ustawy o PIP), a przy jego niewykonaniu — decyzję stwierdzającą istnienie stosunku pracy (art. 11 ust. 1 pkt 7a).

Skutki takiej decyzji powstają na gruncie prawa pracy, prawa podatkowego, ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego oraz obowiązkowych wpłat na fundusze — od dnia jej wydania (art. 34 ust. 2j ustawy o PIP). Typowanie do kontroli w tym obszarze opiera się na analizie ryzyka, do której służy system teleinformatyczny wymiany danych między ZUS, PIP i Szefem KAS (art. 68ac ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych).