Program działania PIP na 2026 r. — czego mogą spodziewać się pracodawcy

Zamiast przewidywań opisujemy to, co ustawodawca wpisał do przepisów: sposób typowania do kontroli, źródła danych i dokumenty, które Główny Inspektor Pracy musiał wydać. Z tych elementów wynika kierunek działania Inspekcji dokładniej niż z komunikatów.

1. Kontrole ukierunkowane na podstawie analizy ryzyka

Nowelizacja zmieniła art. 18 ust. 1 pkt 3 ustawy o PIP. Do zadań Głównego Inspektora Pracy należy obecnie opracowywanie rocznych i wieloletnich programów działania Państwowej Inspekcji Pracy dotyczących ukierunkowanych kontroli na podstawie analizy ryzyka.

To zmiana modelu. Wcześniejsze programy opierały się na branżach i tematach; przepis w nowym brzmieniu wprost wiąże program z analizą ryzyka, czyli z danymi o konkretnych podmiotach.

2. Skąd Inspekcja bierze dane

Nowy art. 68ac ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych przewiduje prowadzony w ZUS system teleinformatyczny służący do wymiany między ZUS, Państwową Inspekcją Pracy oraz Szefem Krajowej Administracji Skarbowej danych i informacji niezbędnych do dokonywania analizy ryzyka naruszenia prawa i niewykonywania obowiązków z zakresu prawa pracy i legalności zatrudnienia, prawa podatkowego, ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego.

Uzupełniają go art. 50 ust. 13a tej ustawy — szeroki katalog danych ubezpieczonych i płatników udostępnianych PIP, w tym dane o umowach o dzieło i o cudzoziemcach — oraz art. 299j Ordynacji podatkowej, na podstawie którego Szef KAS udostępnia PIP dane z Centralnego Rejestru Danych Podatkowych. W drugą stronę działa art. 14a ustawy o PIP: Inspekcja udostępnia ZUS dane podmiotu kontrolowanego i osób wykonujących pracę.

3. Standardy kontroli i strategia

Nowy art. 37aa ustawy o PIP stanowi, że Główny Inspektor Pracy określi, w drodze zarządzenia, metody i standardy zarządzania kontrolami Państwowej Inspekcji Pracy. Przepis ten wszedł w życie już 8 kwietnia 2026 r., a art. 12 ustawy nowelizującej zobowiązał GIP do przedłożenia zarządzenia Marszałkowi Sejmu nie później niż w terminie miesiąca.

Równolegle art. 18 ust. 8 ustawy o PIP nakłada na GIP obowiązek opracowania wieloletniej strategii budowania zdolności i poprawy warunków pracy PIP — obejmującej m.in. rozwiązanie problemu nieobsadzonych etatów, wprowadzenie narzędzi informatycznych na potrzeby skutecznych kontroli oraz opracowanie metod zarządzania i narzędzi oceny ryzyka. Strategię zatwierdza Rada Ochrony Pracy w terminie 14 dni; brak stanowiska w tym terminie oznacza zatwierdzenie (art. 18 ust. 9).

4. Co z tego wynika dla pracodawcy

Po pierwsze — rośnie znaczenie spójności danych. Kontrola typowana z analizy ryzyka zaczyna się od rozbieżności między dokumentami w firmie a danymi w ZUS i KAS, a nie od skargi. Uporządkowanie zgłoszeń, tytułów ubezpieczenia i umów o dzieło ma tu wymierne znaczenie.

Po drugie — nakłady wskazują na skalę. Art. 19 ust. 1 ustawy nowelizującej określa maksymalny limit wydatków budżetu państwa dla części 12 – Państwowa Inspekcja Pracy na wykonywanie zadań wynikających z ustawy: 28,2 mln zł w 2026 r., 60,6 mln zł w 2027 r. i 73,5 mln zł w 2028 r. Po upływie 12 miesięcy od wejścia ustawy w życie minister właściwy do spraw pracy przygotuje ocenę jej funkcjonowania i przedstawi ją Marszałkowi Sejmu, Radzie Dialogu Społecznego i Radzie Ochrony Pracy (art. 18 ustawy nowelizującej).