Umowa zlecenia czy umowa o pracę — nowe kompetencje PIP

To zmiana o największych skutkach finansowych. Do 7 lipca 2026 r. przekwalifikowanie umowy zlecenia wymagało wyroku sądu. Od 8 lipca 2026 r. wystarczy decyzja okręgowego inspektora pracy — a jej skutki podatkowe i składkowe powstają już z dniem wydania.

1. Kryterium pozostało to samo: art. 22 § 1 Kodeksu pracy

Nowelizacja nie zmieniła definicji stosunku pracy. Nadal chodzi o wykonywanie pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, za wynagrodzeniem (art. 22 § 1 Kodeksu pracy).

Zmienił się organ, który to ocenia, i tryb, w jakim to robi. Art. 11 ust. 2 ustawy o PIP mówi o sytuacji, w której „w stosunku prawnym łączącym strony dominują cechy stosunku pracy określone w art. 22 § 1” Kodeksu pracy. Słowo „dominują” wyznacza test: nie chodzi o wystąpienie pojedynczej cechy, lecz o przewagę.

• podporządkowanie kierownictwu — polecenia co do sposobu wykonania pracy,
• wyznaczone miejsce wykonywania pracy,
• wyznaczony czas pracy, grafiki, obowiązek obecności,
• osobiste świadczenie pracy bez możliwości zastępstwa,
• ciągłość i powtarzalność czynności zamiast oznaczonego rezultatu.

2. Procedura dwustopniowa: najpierw polecenie

Organ nie wydaje decyzji od razu. Zgodnie z art. 11 ust. 2 ustawy o PIP właściwe organy Inspekcji, po umożliwieniu stronom stosunku prawnego zajęcia stanowiska, mogą wydać polecenie usunięcia naruszeń dotyczących funkcjonowania umowy cywilnoprawnej albo niezawarcia umowy o pracę.

Polecenie wydaje się na piśmie, a inspektor określa termin jego wykonania tak, żeby ocena wykonania — w oparciu o całokształt okoliczności sprawy — nastąpiła w trakcie trwania kontroli (art. 34 ust. 1c ustawy o PIP). Dopiero niewykonanie polecenia otwiera drogę do decyzji: art. 11 ust. 1 pkt 7a wprost stanowi, że warunkiem jej wydania jest niewykonanie polecenia z art. 11 ust. 2 pkt 2.

3. Przykład: koordynator obsługi klienta na zleceniu

Spółka zawiera umowy zlecenia z osobami obsługującymi klientów. Zleceniobiorcy pracują według grafików ustalanych przez koordynatora spółki, w jej biurze, w godzinach 8–16, mają obowiązek zgłaszania nieobecności i nie mogą powierzyć czynności osobie trzeciej. Wynagrodzenie jest miesięczne i niezależne od rezultatu.

W takim układzie dominują wszystkie cechy z art. 22 § 1 Kodeksu pracy: kierownictwo, wyznaczone miejsce, wyznaczony czas i osobiste świadczenie pracy. Ścieżka ustawowa jest wtedy przewidywalna: umożliwienie stronom zajęcia stanowiska, pisemne polecenie z art. 11 ust. 2, a przy jego niewykonaniu — decyzja okręgowego inspektora pracy z art. 11 ust. 1 pkt 7a. Przykład jest hipotetyczny i dobrany tak, by nie zawierał elementów spornych; w stanach faktycznych mieszanych wynik zależy od przewagi cech, a nie od nazwy umowy.

4. Umowy zawarte przed 8 lipca 2026 r.

Data zawarcia umowy nie chroni. Zgodnie z art. 14 ustawy nowelizującej do umów cywilnoprawnych, na podstawie których jest świadczona praca, zawartych przed dniem wejścia w życie ustawy i trwających w tym dniu, stosuje się przepisy ustawy o PIP w brzmieniu nadanym nowelizacją.

Ochrona wynika natomiast z art. 16 ustawy nowelizującej: dobrowolne zawarcie umowy o pracę w terminie 12 miesięcy od wejścia ustawy w życie — czyli do 8 lipca 2027 r. — wyłącza odpowiedzialność z art. 281 § 1 pkt 1 Kodeksu pracy.