Zlecenie ze studentem lub uczniem do 26 lat: brak ZUS, praca bez zezwolenia i granica, za którą zaczynają się kary

Zakład Ubezpieczeń Społecznych rozszerzył kontrole firm, które zatrudniają cudzoziemców na umowach zlecenia i nie odprowadzają składek, powołując się na status ucznia lub studenta osoby do 26. roku życia. Samo zwolnienie jest legalne i nie ma powodu z niego rezygnować. Problem zaczyna się tam, gdzie status jest kupiony: opłacony wpis na listę słuchaczy szkoły policealnej, zaświadczenie i tłumaczenie — bez jednej godziny nauki. Poniżej wyjaśniamy, jak dokładnie działa zwolnienie ze składek, kto z uczących się cudzoziemców może pracować bez zezwolenia na pracę, gdzie leży granica nadużycia i ile realnie kosztuje jej przekroczenie.

1. Zwolnienie ze składek — co dokładnie mówi przepis

Podstawą jest art. 6 ust. 4 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 199). Przepis brzmi: osoby wykonujące pracę na podstawie umowy zlecenia „nie podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, jeżeli są uczniami szkół ponadpodstawowych lub studentami, do ukończenia 26 lat”.

Trzy konsekwencje, które w praktyce decydują o wszystkim:

• To nie jest ulga dla pracodawcy, a wyłączenie po stronie zleceniobiorcy. Działa z mocy prawa, nie wymaga wniosku ani zgody ZUS. Nikt jej nie „przyznaje” i nikt jej nie „nadaje”.
• Odpada cały pakiet. Brak obowiązkowych ubezpieczeń emerytalnego i rentowego oznacza brak ubezpieczenia wypadkowego, brak możliwości przystąpienia do ubezpieczenia chorobowego i brak ubezpieczenia zdrowotnego z tytułu tego zlecenia. Umowa jest w całości nieobciążona składkowo — po obu stronach.
• Dotyczy wyłącznie umowy zlecenia (i innych umów o świadczenie usług, do których stosuje się przepisy o zleceniu). Student na umowie o pracę jest ubezpieczony w pełnym zakresie — bez względu na wiek i status. Wyjątkiem ustawowym jest umowa uaktywniająca dla niani, do której zwolnienia nie stosuje się (art. 6 ust. 4a u.s.u.s.).

2. Dlaczego 26 lat i dlaczego właśnie uczeń lub student

Konstrukcja opiera się na założeniu, że osoba ucząca się nie jest jeszcze pełnym uczestnikiem rynku pracy: praca zarobkowa jest u niej dodatkiem do kształcenia, a nie źródłem utrzymania i nie podstawą budowania kapitału emerytalnego. Z tego wynikają trzy decyzje ustawodawcy.

Kryterium jest status, nie sam wiek

Zwolnienie nie należy się „każdemu młodemu”. Należy się uczącemu się. Dwudziestotrzylatek bez statusu ucznia lub studenta podlega ubezpieczeniom na zasadach ogólnych. Wiek jest tylko górnym ogranicznikiem, żeby przywilej nie stał się bezterminowy.

Granica 26 lat

Odpowiada typowemu, wydłużonemu o studia drugiego stopnia lub powtarzany rok, momentowi zakończenia kształcenia. Ta sama granica pojawia się później w prawie podatkowym, co jest źródłem najczęstszego nieporozumienia w rozmowach z pracodawcami.

Tylko zlecenie, nigdy etat

To rozróżnienie jest celowe. Stosunek pracy zakłada stałość i podporządkowanie, więc nie mieści się w założeniu „praca dodatkowa przy nauce”. Dlatego pozorne zlecenie realizowane w warunkach etatu upada podwójnie: raz jako zlecenie, dwa jako podstawa zwolnienia składkowego.

3. Kto nie jest uczniem ani studentem w rozumieniu przepisu

Zakres pojęcia jest węższy, niż zakładają pracodawcy. Zwolnienie nie obejmuje:

• doktorantów — uczestnik szkoły doktorskiej nie jest studentem w rozumieniu tego przepisu;
• słuchaczy studiów podyplomowych — także przed ukończeniem 26 lat;
• osób, których status już wygasł.

Status studenta trwa od immatrykulacji do dnia złożenia egzaminu dyplomowego albo do dnia skreślenia z listy studentów. Skreślenie działa z datą skreślenia, a nie do końca roku akademickiego — od tego dnia obowiązek składkowy powstaje z mocy prawa, niezależnie od tego, czy zleceniodawca się o tym dowiedział. Ten jeden szczegół jest najczęstszą przyczyną zaległości u firm, które działały w dobrej wierze.

Słuchacz szkoły policealnej mieści się natomiast w kategorii ucznia szkoły ponadpodstawowej — i właśnie ta ścieżka jest dziś polem nadużyć, bo jest najkrótsza i najtańsza do „uzyskania”.

4. Legalizacja pracy: kto z uczących się nie potrzebuje zezwolenia na pracę

Składki to jedno, legalność pracy — drugie. Cudzoziemiec, który jest zwolniony ze składek, wcale nie musi być zwolniony z obowiązku posiadania zezwolenia na pracę, i odwrotnie. Podstawą jest tu ustawa z 20 marca 2025 r. o warunkach dopuszczalności powierzania pracy cudzoziemcom na terytorium RP (Dz.U. 2025 poz. 621, obowiązuje od 1 czerwca 2025 r.) oraz wydane na jej podstawie rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z 20 listopada 2025 r. (Dz.U. 2025 poz. 1620, obowiązuje od 1 grudnia 2025 r.).

Warunek wstępny: tytuł pobytowy uprawniający do pracy

Zanim w ogóle bada się zwolnienia, trzeba ustalić, czy cudzoziemiec ma tytuł pobytowy umożliwiający podjęcie pracy — katalog wskazuje art. 3 ust. 3 ustawy (m.in. wybrane wizy, stempel wojewody potwierdzający złożenie wniosku bez braków formalnych, zezwolenie na pobyt czasowy, dokument pobytowy innego państwa Schengen, pobyt w ramach ruchu bezwizowego). Bez tego kroku dyskusja o zwolnieniach jest bezprzedmiotowa.

Zwolnienia ustawowe istotne dla uczących się — art. 3 ust. 5 ustawy

Pracę bez zezwolenia na pracę i bez oświadczenia o powierzeniu pracy może wykonywać cudzoziemiec, który:

• jest absolwentem szkoły ponadpodstawowej, o której mowa w art. 18 ust. 1 pkt 2 Prawa oświatowego, oraz posiada uzyskane w Polsce dokumenty potwierdzające kwalifikacje zawodowe (pkt 2);
• jest absolwentem studiów ukończonych w uczelni mającej siedzibę w Polsce (pkt 3) — zarówno stacjonarnych, jak i niestacjonarnych;
• posiada stopień naukowy doktora nadany w polskim systemie szkolnictwa wyższego i nauki (pkt 4);
• jest doktorantem w szkole doktorskiej prowadzonej przez podmiot z siedzibą w Polsce (pkt 5).

Zwolnienia z rozporządzenia — uczniowie i studenci w trakcie nauki

Osoba, która jeszcze się uczy, korzysta ze zwolnień z rozporządzenia Dz.U. 2025 poz. 1620. Dla tematu tego artykułu najważniejsze są:

Zwróćmy uwagę na asymetrię, która w praktyce zaskakuje pracodawców: student niestacjonarny (zaoczny) w trakcie studiów nie mieści się w § 1 pkt 12 — zwolnienie dotyczy studiów stacjonarnych. Tymczasem po ukończeniu studiów zwolnienie z art. 3 ust. 5 pkt 3 ustawy obejmuje absolwentów niezależnie od trybu. Ten sam człowiek może więc potrzebować zezwolenia na pracę jako student zaoczny, a przestać go potrzebować w dniu obrony. Po stronie ZUS jest odwrotnie: w trakcie studiów zaocznych zwolnienie składkowe działa (do 26 lat), a po obronie natychmiast wygasa.

5. Trzy niezależne tory: pobyt, praca, składki

To sedno całego zagadnienia i najczęstsze źródło błędów kadrowych. Trzy reżimy prawne trzeba sprawdzać osobno, bo mają różne przesłanki i różne daty graniczne.

Praktyczny wniosek: obrona pracy dyplomowej jest dla legalizacji pracy dobrą wiadomością, a dla rozliczeń ZUS — momentem powstania obowiązku składkowego. Dzień 26. urodzin nie zmienia nic w legalizacji pracy, ale kończy zwolnienie składkowe. Kadry muszą mieć w kalendarzu obie daty.

6. Na czym polega schemat, który kontroluje ZUS

Z doniesień o kontrolach wynika mechanizm powtarzalny: pracodawca zatrudnia cudzoziemca do 26. roku życia na zlecenie, a następnie organizuje mu wpis na listę słuchaczy szkoły policealnej, finansując tłumaczenia dokumentów, opłaty wpisowe i zaświadczenia. Zleceniobiorca nie uczestniczy w zajęciach. Pracodawca stosuje zwolnienie z art. 6 ust. 4 u.s.u.s., nie zgłasza do ubezpieczeń i nie odprowadza składek, a część zaoszczędzonego obciążenia przeznacza na wyższą stawkę „na rękę”, co czyni ofertę konkurencyjną wobec firm rozliczających się uczciwie.

Skala oszczędności wyjaśnia motywację. Przy pełnym oskładkowaniu zlecenia obciążenie sięga rzędu około 20 procent po stronie zleceniodawcy i około 22–23 procent po stronie zleceniobiorcy, w zależności od przystąpienia do ubezpieczenia chorobowego, plus 9 procent składki zdrowotnej. Dla zespołu kilkudziesięciu osób daje to kwoty liczone w setkach tysięcy złotych rocznie.

Dlaczego zaświadczenie nie chroni

Zwolnienie jest oparte na fakcie („jest uczniem”), a nie na dokumencie („ma zaświadczenie”). Zaświadczenie o wpisie na listę słuchaczy jest tylko dowodem — i to dowodem obalalnym. Organ nie musi podważać ważności papieru: wykazuje brak realnego kształcenia (brak frekwencji, brak zaliczeń, brak faktycznej działalności dydaktycznej wobec tej osoby) i kwestionuje istnienie samej przesłanki. To ścieżka prostsza niż dowodzenie pozorności umowy.

7. Ile to kosztuje pracodawcę — kary i kwoty

Zaległe składki za pięć lat

Skutkiem podstawowym nie jest kara, lecz retroaktywne ustalenie obowiązku ubezpieczeń i wymiar zaległych składek. Należności składkowe przedawniają się po 5 latach od dnia, w którym stały się wymagalne (art. 24 u.s.u.s.), więc kontrola sięga znacznie dalej niż bieżący rok — to główny mnożnik kwoty. Płatnik odpowiada również za część składek finansowaną przez ubezpieczonego, a jej odzyskanie od byłego zleceniobiorcy, który wyjechał z Polski, jest w praktyce iluzoryczne.

Odsetki za zwłokę

Naliczane od dnia następującego po terminie płatności, według stawki odsetek za zwłokę od zaległości podatkowych obowiązującej w danym okresie. Przy pięcioletnim horyzoncie stanowią istotny, a nie marginalny składnik zobowiązania.

Opłata dodatkowa do 100 procent zaległych składek

W razie nieopłacenia składek lub opłacenia ich w zaniżonej wysokości ZUS może wymierzyć płatnikowi opłatę dodatkową do wysokości 100 procent nieopłaconych składek (art. 24 u.s.u.s.). Jest finansowana wyłącznie ze środków własnych płatnika i nie może być przeniesiona na ubezpieczonego. Fikcyjny status ucznia to dokładnie ten typ stanu faktycznego — działanie celowe i zorganizowane, nie błąd rachunkowy — w którym organ sięga po górną część widełek.

Grzywna do 46 000 zł

Zgodnie z art. 98 ust. 1 u.s.u.s. płatnik składek albo osoba obowiązana do działania w jego imieniu, która nie dopełnia obowiązku opłacania składek w terminie, nie zgłasza wymaganych danych lub zgłasza dane nieprawdziwe, udziela nieprawdziwych wyjaśnień albo odmawia ich udzielenia, udaremnia lub utrudnia kontrolę, nie prowadzi dokumentacji składkowej lub nie przesyła w terminie deklaracji i raportów — podlega karze grzywny do 46 000 zł. Odpowiedzialność jest osobista: dotyczy także członka zarządu i osoby prowadzącej kadry, jeżeli była obowiązana do działania w imieniu płatnika. Osobną uwagę warto zwrócić na utrudnianie kontroli — jest to samodzielny czyn, więc przeczekiwanie wezwań ZUS dokłada odrębną sankcję do sprawy głównej.

Odpowiedzialność karna z art. 219 Kodeksu karnego

Naruszenie przepisów o ubezpieczeniach społecznych przez niezgłoszenie — nawet za zgodą osoby zainteresowanej — wymaganych danych albo zgłoszenie danych nieprawdziwych wpływających na prawo do świadczeń lub ich wysokość jest zagrożone grzywną, karą ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Zgoda cudzoziemca na schemat nie wyłącza odpowiedzialności — przepis wprost to przewiduje. Przy zorganizowanym obiegu zaświadczeń o nieistniejącym kształceniu w grę wchodzą dodatkowo, w zależności od ustaleń w danej sprawie, przepisy o poświadczeniu nieprawdy w dokumencie i o posługiwaniu się takim dokumentem, a także odpowiedzialność po stronie placówki wystawiającej zaświadczenia.

Ryzyko przekwalifikowania zlecenia na stosunek pracy

Jeżeli praca była wykonywana w warunkach charakterystycznych dla etatu, do zaległości składkowej dochodzi pełne oskładkowanie pracownicze, a wraz z nim wynagrodzenie minimalne, dodatki za nadgodziny i ekwiwalenty urlopowe. Sprawa przestaje wtedy dotyczyć tylko ZUS.

8. Co traci sam cudzoziemiec

To wątek, o którym w opisach kontroli mówi się najmniej, a dla naszych klientów jest najważniejszy. Osoba wpisana w schemat nie jest jego beneficjentem, tylko drugą ofiarą.

• Brak ubezpieczenia zdrowotnego przez cały okres — brak realnego dostępu do świadczeń finansowanych ze środków publicznych, mimo wykonywania pracy.
• Brak historii składkowej — a więc brak najprostszego dowodu wykonywania pracy w postępowaniu pobytowym. W sprawie o jednolite zezwolenie na pobyt czasowy i pracę oraz przy zezwoleniu na pobyt stały organ bada realność zatrudnienia i źródło dochodu; luka w ZUS bywa podstawą wątpliwości.
• Brak okresów ubezpieczenia istotnych dla przyszłych świadczeń, w tym dla uprawnień nabywanych w Polsce i rozliczanych następnie w innym państwie.
• Ryzyko po stronie legalizacji pracy — jeżeli podstawą pracy było zwolnienie powiązane ze statusem studenta stacjonarnego, a status okazał się fikcyjny, pod znakiem zapytania staje nie tylko rozliczenie składek, ale i sama legalność wykonywanej pracy.

9. Jak korzystać ze zwolnień bezpiecznie

Zwolnienie z art. 6 ust. 4 u.s.u.s. i zwolnienia z obowiązku posiadania zezwolenia na pracę są legalne i nie ma powodu z nich rezygnować. Ryzyko rodzi się dopiero wtedy, gdy status jest kupiony albo nieaktualny. Minimalna kontrola po stronie pracodawcy:

1. Weryfikuj status u źródła, nie u zleceniobiorcy. Zaświadczenie bezpośrednio ze szkoły lub uczelni; przy uczelni zagranicznej — tłumaczenie i sprawdzenie, czy placówka rzeczywiście prowadzi kształcenie.
2. Sprawdź status uczelni, nie tylko studenta. Od 1 lipca 2026 r., po wygaśnięciu przepisu epizodycznego, przy studencie studiów stacjonarnych trzeba ustalić, czy jednostka prowadząca studia jest zatwierdzona na potrzeby przyjmowania cudzoziemców albo czy obowiązkowi zatwierdzenia nie podlega.
3. Weryfikuj cyklicznie, nie jednorazowo. Co najmniej raz na semestr, z umownym obowiązkiem niezwłocznego zgłoszenia utraty statusu i sankcją za jego naruszenie.
4. Wpisz do systemu kadrowego dwie daty: 26. urodziny i przewidywany termin obrony lub zakończenia nauki. Obie kończą zwolnienie składkowe z mocy prawa.
5. Nie finansuj wpisów, opłat szkolnych ani tłumaczeń dla zleceniobiorcy. Fakt opłacenia ich przez pracodawcę jest dla organu najmocniejszym dowodem, że celem nie było kształcenie, lecz uniknięcie daniny.
6. Traktuj jako sygnał ostrzegawczy szkołę wskazaną przez pośrednika. Jeżeli placówkę „organizuje” agencja albo sam pracodawca, a nie zleceniobiorca, schemat jest w praktyce nieobronny.
7. Rozdziel trzy tory w dokumentacji. Osobna notatka dla pobytu, osobna dla podstawy legalizacji pracy, osobna dla podstawy zwolnienia składkowego — z datą wygaśnięcia każdej z nich.
8. Sprawdź realność zlecenia. Brak sztywnych godzin, brak podporządkowania i brak ewidencji obecności typowej dla etatu — inaczej ryzyko jest podwójne.